Hipoteza Riemanna rozwiązana? Anthropic twierdzi że mają odpowiedź na najsłynniejszą zagadkę matematyki

Hipoteza Riemanna rozwiązana? Anthropic twierdzi że mają odpowiedź na najsłynniejszą zagadkę matematyki

Levent Alpöge, matematyk zatrudniony w Anthropicu, twórcy modelu sztucznej inteligencji Claude, twierdzi, że udowodnił hipotezę Riemanna. To najsłynniejszy otwarty problem matematyki, postawiony w 1859 roku, a za jego rozwiązanie Clay Mathematics Institute obiecał milion dolarów. Sęk w tym, że zamiast pracy naukowej jest krótka notatka i ogromna paczka kodu, a nikt z zewnątrz dowodu jeszcze nie potwierdził.

„Wierzę, że wspólnie z Claude’em odkryłem dowód hipotezy Riemanna”, brzmi pierwsze zdanie czterostronicowej notatki zamieszczonej na prywatnej stronie Alpögego. Dokument nie jest podpisany, a sam matematyk nie chwalił się nim w mediach społecznościowych. Zrobili to za niego inni, a wpis badacza Yifana Zhanga „JUST IN: Riemann Hypothesis has been solved” obejrzało ponad 650 tys. osób.

Anthropic oficjalnie milczy. Z notatki wynika jedynie, że o publikacji wiedziało wcześniej kierownictwo firmy i kilku zaufanych matematyków. Inwestorzy mają zresztą dziś inne zmartwienia. Spółka dopiero wczoraj zadebiutowała na Nasdaq po największej ofercie publicznej w historii, a jej akcje, zamknięte pierwszego dnia 17% nad ceną emisyjną, tracą dziś blisko 10 proc. w wyprzedaży spółek związanych z AI.

Czym jest hipoteza Riemanna?

Liczby pierwsze to takie, które dzielą się tylko przez jeden i przez siebie: 2, 3, 5, 7, 11, 13 i tak dalej. To cegiełki całej arytmetyki, bo każdą liczbę naturalną da się rozłożyć na ich iloczyn, np. 12 to 2 × 2 × 3. Kłopot w tym, że rozmieszczone są pozornie chaotycznie. Wśród pierwszych stu liczb jest ich 25, wśród pierwszego miliona już tylko 78 498, czyli niecałe 8 procent.

Najprościej porównać to do rzutów monetą. Po milionie rzutów orłów nie wypadnie dokładnie pół miliona, ale różnica wyniesie raczej setki niż setki tysięcy. Hipoteza Riemanna mówi w gruncie rzeczy, że liczby pierwsze zachowują się podobnie: odchylenia od przewidywań są zawsze tak małe, jak to tylko możliwe, i nigdy nie wymykają się spod kontroli.

Niemiecki matematyk Bernhard Riemann zauważył, że rozkład liczb pierwszych, czyli podzielnych tylko przez jeden i przez siebie, jest zakodowany w miejscach zerowych pewnej funkcji, nazwanej później funkcją dzeta. Postawił tezę, że wszystkie jej „nietrywialne” miejsca zerowe leżą na jednej prostej, tzw. prostej krytycznej. Jeśli miał rację, liczby pierwsze rozkładają się tak regularnie, jak to tylko możliwe. Komputery sprawdziły już pierwsze 10 bilionów takich zer i wszystkie leżą tam, gdzie trzeba, ale nawet biliony przykładów nie są dowodem.

14 paczek kodu zamiast artykułu

Dowód ma postać archiwum podzielonego na 14 części, które razem ważą około 240 MB i zawierają ponad 175 tysięcy plików w Lean. To język, w którym komputer sprawdza każdy krok rozumowania. Na szczycie stoi twierdzenie odwołujące się do definicji hipotezy z Mathlib, wspólnej biblioteki matematyki dla Lean, a nie do definicji wymyślonej przez autora. Ma to znaczenie, bo przy dowodach maszynowych łatwo poprawnie udowodnić… nie to, o co chodziło. Alpöge twierdzi przy tym, że metoda rozstrzyga również uogólnioną hipotezę Riemanna (GRH, Generalized Riemann Hypothesis), obejmującą całą rodzinę podobnych funkcji.

Z osi czasu w notatce wynika, że praca zajęła 41 dni, od 6 października do 16 listopada. Przełom przyszedł 15 listopada, a ostatni wpis to krótkie „GRH”. Claude nie był tu tylko kalkulatorem: według autora podsuwał kluczowe pomysły, a w końcówce wyraźnie go wyprzedzał. Alpöge przyznaje też, że części streszczenia pisał model i mogą one nie mieć sensu. Thomas Bloom z Uniwersytetu w Manchesterze zwrócił z kolei uwagę na skalę: rozpisany dla ludzi dowód zająłby ponad 250 tys. stron.

Kiedy będzie wiadomo, czy dowód jest prawdziwy?

Na razie komputery mielą kod. Pełne sprawdzenie dowodu, łącznie z listą aksjomatów, na których się opiera, wciąż trwa. Elliot Glazer, który przejrzał kod, ocenił, że sformalizowane twierdzenie to rzeczywiście GRH, i spodziewa się, że całość się skompiluje. Zielone światło od Lean nie zamknie jednak sprawy. Matematycy będą chcieli zrozumieć, dlaczego dowód działa, a nie tylko wiedzieć, że działa. Regulamin Instytutu Claya też nie zna skrótów: rozwiązanie musi ukazać się w uznanym wydawnictwie, odczekać co najmniej dwa lata i zyskać powszechną akceptację środowiska.

Jeszcze w sierpniu sam Anthropic opisywał, jak Claude próbował zmierzyć się z hipotezą i poległ, podnosząc przy okazji odsetek zer, o których wiadomo, że leżą na prostej krytycznej, z 41,6 do 67,2 procent. Firma pisała wtedy, że nie spodziewa się, by ta technika doprowadziła do pełnego dowodu. W październiku OpenAI pokazało z kolei dowód tzw. quasi-hipotezy Riemanna, czyli jej słabszej wersji, a Alpöge nazwał to najważniejszym momentem w historii matematyki. Dzisiaj, równolegle z notatką, ukazała się też jego wspólna z Tristanem Buckmasterem praca o równaniach Naviera-Stokesa, z którymi wiąże się kolejny problem milenijny.

Czy dowód hipotezy Riemanna zagraża Bitcoinowi?

Nie. To mit, który wraca przy każdej głośnej próbie dowodu. Bezpieczeństwo Bitcoina stoi na funkcji skrótu SHA-256 oraz na tym, że z klucza publicznego nie da się w rozsądnym czasie odtworzyć prywatnego (chroni go problem logarytmu dyskretnego na krzywej eliptycznej secp256k1). Hipoteza Riemanna mówi, jak gęsto rozmieszczone są liczby pierwsze, ale nie daje żadnego przepisu ani na wyciągnięcie klucza prywatnego z adresu, ani na rozkład wielkiej liczby na czynniki, na którym opiera się szyfrowanie RSA.

Praktyczny skutek byłby więc skromny. Kilka algorytmów, które dziś działają „przy założeniu GRH”, jak deterministyczny test pierwszości Gary’ego Millera z 1976 roku, mogłoby po prostu porzucić to zastrzeżenie. Posiadacze BTC mają zresztą na głowie bardziej przyziemny problem: kurs zjechał przed chwilą poniżej 60 tysięcy dolarów.