Gdzie zniknęło 15 ton (!) złota? Mega-skandal branżowy, minister zamyka kopalnie
W ostatnich dniach starego roku w Kamerunie wybuchła gigantyczna afera związana z wydobyciem złota w tym kraju – która to dziedzina stanowi jedno z istotniejszych źródeł twardych wpływów dla ubogich mieszkańców tego kraju. Afera wybuchła po publikacji raportu Inicjatywy na rzecz Przejrzystości w Przemysłach Wydobywczych (EITI) za rok 2023. Dokument ujawnił drastyczną rozbieżność między oficjalnymi danymi dot. eksportu złota z Kamerunu, a znacznie bardziej zbliżonymi do rzeczywistości statystykami międzynarodowymi.
Według kameruńskich służb celnych za rok 2023 r. (mimo że dane te dotyczą sytuacji sprzed ponad trzech lat, opublikowano je dopiero teraz), wyeksportowano zaledwie 22,3 kg złota. Tymczasem dostępne informacje dot. transakcji międzynarodowych wskazują, że kraje importujące kruszcu zgłosiły przywiezienie 15,2 ton złota pochodzącego rzekomo z Kamerunu, z czego ponad 90 proc. trafiło do Zjednoczonych Emiratów Arabskich, od dawna pozycjonujących się jako światowy i regionalny hub w handlu metalami szlachetnymi.
Gdzie dokładnie podziały się zatem przychody pochodzące z eksportu 15 177,7 tony złota? To naturalnie pytanie retoryczne, na które odpowiedź – biorąc pod uwagę skalę wyzwań korupcyjnych stojących przed Kamerunem – raczej nie pojawi się szybko, o ile w ogóle kiedykolwiek. Nader prawdopodobne jest, że proceder nielegalnego i oficjalnie niezadeklarowanego eksportu złota odbywał się z pomocą i wsparciem skorumpowanych polityków – po których można oczekiwać, że zrobią wiele, aby swe źródła dochodu chronić.
Raport EITI szacuje potencjalne „straty fiskalne dla państwa” (tj. zyski, które państwo chciałoby uzyskać, ale nie uzyskało) na 165 mld franków CFA (ok. 250 mln euro), wynikające z nieopodatkowanego eksportu. Eksperci wskazują, że problem tkwi w dominacji nieformalnego wydobycia w odległych regionach wschodniego Kamerunu, gdzie nadzór państwowy jest ograniczony. Porowate granice umożliwiają także tranzyt złota z sąsiednich krajów, które następnie jest deklarowane jako kameruńskie i eksportowane głównie do Dubaju – globalnego centrum handlu złotem, w tym kruszcem z niejasnych źródeł.
Dużo złota, mało wpływów, jeszcze mniej nadzoru
To niejedyny problem w branży. 29 grudnia 2025 r. kameruński minister górnictwa, przemysłu i rozwoju technologicznego Fuh Calistus Gentry wydał komunikat, w którym zapowiedział zamknięcie od stycznia 2026 r. nielegalnych lub nie spełniających norm kopalni rzemieślniczych lub improwizowanych. To zresztą w pewien sposób oksymoron, bowiem górnictwo rzemieślnicze niema ze swej definicji jest nielegalne i niesformalizowane. Biorąc jednak pod uwagę masowość tego zjawiska oraz totalną nieskuteczność w walce z nim, szereg krajów podjął kroki w celu jego milczącej legalizacji.
Decyzja resortu ma dotyczyć przede wszystkim obiektów wydobywczych, które nie wdrożyły zamkniętych systemów przetwarzania rudy, co ma ograniczyć straty kruszcu i ułatwić kontrolę produkcji. A to z kolei, jak twierdzi minister Gentry, ma pomóc walczyć z przemytem złota oraz w dalszym ciągu przybliżać cel „formalizacji sektora” (tj. objęcia go kontrolą władz, sprowadzającą się przede wszystkim do możliwości obłożenia go podatkami). Sektor górniczy oficjalnie przynosi ok. 3-4 proc. PKB kraju. Nieoficjalnie? Tylko w przypadku złota ponad 90% ma być wydobywana nielegalnie.
Rząd Kamerunu od kilku lat podejmuje wysiłki na rzecz upaństwowienia sektora. Narodowa Korporacja Górnicza (Sonamines), utworzona w 2021 r., skupuje złoto od rzemieślniczych górników i buduje narodowe rezerwy strategiczne. W 2024 r. instytucja ta zebrała 640 kg kruszcu. Planowana jest także budowa rafinerii, która pozwoli na produkcję złota spełniającego międzynarodowe standardy. Władze kameruńskie wzorują się tu na podobnych działaniach w innych krajach afrykańskich, jak Nigeria, Burkina Faso czy (zwłaszcza) Ghana.
